GEÇMİŞTEN GELECEĞE LEFKE

BÖLGESİNİN EKONOMİK BİR ANALİZİ

Suphi Galip

Yrd. Doç. Dr.

1920’lerden 1974’e kadar Lefke bölge ekonomisinin temel iki gelir kaynağı bakır madeni ve Narenciye bahçeleri idi. Lefke bölgesine (şu anda Lefke Belediye sınırları içindeki bölge), henüz Türk toplumunun ekonomik ambargo ve ablukaya alınmadığı 1963 yılına kadar, bakır-pirit madeninden kaba bir tahminle ortalama yılda $16.5 milyon, Narenciyeden ise $3.5 milyon, toplam 20 milyon dolar gelir sağlanıyordu.

Şöyle ki 1963 yılını esas alacak olursak ortalama o zamanki fiatlarla $112 (40 Kıbrıs Lirası) aylık ücret alan bir maden çalışanının, doların 1963’de şimdiki fiatlara göre 5.5 misli daha fazla alım gücüne sahip olması nedeniyle, 1999 yılında : (5.5 x $112)=$616 aylık ücret alması gerekecekti. 1963 yılında Lefke bölgesindeki maden içalışan sayısının ortalama 2250 olarak kabul ettiğimizde, bakır-pirit madeninin Lefke bölgesine yaptığı katkı şimdiki 1999 yılı fiatlarıyla yaklaşık $16.5 milyona ulaşıyordu:

2250 maden çalışanı x $616 x 12 ay= $ 16.632.000

Aynı şekilde 1963 yılında narenciyenin bin tanesinden 8 Kıbrıs Lirası (8 KL x $ 2.80= $ 22.4) aldığı günleri pek çok Lefkeli narenciye üreticisi hatırlamaktadır. 1963 yılı fiatlarıyla narenciyecinin eline bu durumda, ton başına yaklaşık $157 geçiyordu. Doların 1963’deki alım gücü 1999 yılına göre 5.5 misli fazla olduğuna göre bir ton narenciye şimdiki fiatlarla yaklaşık : (5.5 x $157) = $ 863 geçiyordu. 1963 yılında Lefke bölgesinde (Lefke belediye sınırları içinde) 1250 dönüm narenciye bahçesi ve yaklaşık yılda 4000 ton narenciye ürünü olduğu düşünüldüğünde, Lefke bölgesine narenciye ürününün ekonomiye katkısı 1999 yılı fiatlarıyla $3.5 milyona yaklaşıyordu:

4000 ton narenciye x $ 863 = $ 3.452.000

1963 yılından itibaren Lefke bölge ekonomisi gittikçe gerilemeye başladı. Bir yandan CMC maden şirketinin faaliyetlerini yavaşlatması ve 1974’den itibaren durdurulması, diğer tarafan özellikle 1963-1968 arasında uygulanan Rum ambargo ve ablukası, bölge ekonomisini tümüyle felç etti. Bu arada narenciye ürün fiatlarının da ton başına 1963’lerdeki $863’den 1999’lardaki $125’e düşmesi bölgenin ekonomik geri kalmışlığını bir o kadar daha artırdı. 1990 yılına gelindiğinde Lefke bölgesine üretilen narenciyeden sadece $ 1 milyon dolara ulaşamayan ekonomik katkı sağlanıyordu.

1990 yılında Lefke bölgesine kurulan Lefke Avrupa Üniversitesi bölge ekonomisine yeniden ivme kazandırmakla beraber, hedeflendiği gibi 2000 yılında 3000 öğrenci sayısına ulaşılamaması nedeniyle katkısı sınırlı kaldı. Öte yandan narenciye ürün fiatlarındaki düşüşün devam etmesi narenciyeden sağlanabilecek ekonomik faydayı önemli ölçüde kısıtladı. 2000 yılının sonuna yaklaştığımız şu günlerde Lefke bölgesine Lefke Avrupa Üniversitesi ve Narenciyeden sağlanan bir yıllık ekonomik katkısı hala 1963 yılında sağlanan 20 milyon dolarlık ekonomik katkının çok uzağında ve $7.5 milyon dolar civarındadır:

1400 öğrenci x $ 5000 = $ 7.000.000

4000 ton narenciye x $125 = 500.000

$ 7.500.000

Bu durum karşısında ortaya konması gereken hedef, 2005 yılında 1963’deki gibi 20 milyon dolarlık ekonomik katkıyı yakalamak olmalıdır. Önümüzdeki 5 yıl içinde Lefke Avrupa Üniversitesini geliştiren, çevre kirliliğini ortadan kaldıran, narenciye üreticisinin ürününü daha iyi değerlendirmesini sağlayan; bunlara ilaveten otel, liman ve diğer altyapıyla ilgili projelerin aşağıda belirtildiği şekilde hayata geçirilmesi durumunda 2005 yılında Lefke bölgesi için hedeflenen 20 milyon dolarlık yıllık ekonomik katkıya ulaşılabilecektir:

Lefke Avrupa Üniversitesi : 3000 öğrenci x $ 5000 = $ 15.000.000

Narenciye Ürünü: 6000 ton x $ 250 = 1.500.000

Turizm : 3000 turist x $ 500 = 1.500.000

Liman: 500 milyon dolarlık dış ticaret hacminin

100 milyon dolarlık bölümünün Lefke limanından

gerçekleştirileceği ve bu miktarın %2’lik

bölümünün yaratılacak ek istihdam ve belediye

harçları yoluyla Lefke bölgesine sağlayacağı

ekonomik katkı varsayılarak hesaplanmıştır = 2.000.000

$ 20.000.000

Yukarıda 2005 yılı için belirtilen 3000 öğrenci 3000 turist, 6000 ton narenciye ve limanın işletmeye açılmasıyla sağlanacak gelir hedeflerinin tutturulabilmesi için aşağıda tasarımları verilen projelerin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Bu tasarıların 2001 yılından başlayarak beş yılda gerçekleştirilmeleri durumunda, kanımızca 2005 yılı sonunda, Lefke kent ve yöresi ekonomik gelişililik açısından önemli yol katetmiş olacaktır. Tasarımları şöyle sıralayabiliriz:

1) Çevre Tasarımı: Bir çevre felaketi arzeden CMC maden artıklarının esaslı bir şekilde temizlenerek, bölgenin turizm, eğitim turizmi, tarım, hayvancılık ve balıkçılığa elverişli hale getirilmesi tasarımı. Bu maksatla 5 yılda $15 milyon harcanacaktır.

2) Lefke’nin bir ithalat /ihracal limanına dönüştürülmesi tasarımı: İlk etapta ve 5 yıllık dönemde mevcut limanın restorastonu ve bir dalgakıranla takviyesi için $15 milyen harcanacaktır.

3) Lefke Avrupa Üniversitesi’nin geliştirilmesi tasarımı: Üniversite’nin süratle büyüyerek öğrenci sayısının 1400’den 2004/2005 Akademik yılında 3000’e çıkarılması, bölgeye olan ekonomik katkısını artırabilmesi maksadıyla üniversiteye ek yurt, bina ve ulaşım araçları için 5 yılda $15 milyon harcanması, yeni yapılacak yurtların Lefke sathına yayılarak tüm bölgenin yararlanması sağlanacaktır.

4) Lefke kent ve yöresinin alt yapı, ulaşım ve konut imkanlarını geliştirme tasarımı: Mevcut altyapı, ulaşım ve konut imkanlarını geliştirmek ya da onarımlarını sağlamak için 5 yıllık bir sürede $15 milyon harcanacaktır.

5) Lefke Bölgesindeki narenciye üretimini geliştirme tasarımı: Narenciye üretmi doğrudan teşvik için tonu $250’den satılması sağlanarak 5 yılda $10 milyon harcanacaktır.

6) Turizm ve faaliyetlerini geliştirme tasarımı: Bölgede turizmin geliştirilmesi için yılda 3000 turiste hizmet edecek toplam ikiyüz yatak kapasiteli iki otelin inşaası için $10 milyon sarfedilecektir.

7) Tarım, Hayvancılık ve Balıkçılığı geliştirme tasarımı: Bölgede varolan tarım, hayvancılık ve balıkçılığı geliştirmek için 2005 yılına kadar $5 milyon sarfedilecektir.

8) Hafif sanayi tasarımı: Tarıma ve turizme ve bölgedeki diğer ekonomik faaliyetlere dayalı hafif sanayi dallarının geliştirilmesi için 5 yılda $5 milyon sarfedilecektir.

9) Esnaf, ticaret ve diğer serbest meslek faaliyetlerini geliştirme tasarımı: Lefke bölgesindeki tüm esnaf , ticaret ve serbest meslek erbabının faaliyetlerini daha uygun mekanlarda ve daha iyi techizat kullanmaları için $5 milyon harcanacaktır.

10) Cengiz Topel Hastahanaesini geliştirme tasarımı: C. T hasatahanesinin yatak kapasitesini artırmak, eksik cerrahi müdahele, techizat, labaratuvar ile röntgen imkanlarını geliştirmek için $5 milyon harcanacaktır.

Yukarıda belirtilen 10 tasarımın 5 yılda (2001-2005) gerçekleştirilebilmesi için aşağıdaki şekilde projelendirilmeleri gerekmektedir.

Lefke Kent ve Yöresinin Ekonomik kalkınmasında Gerekli 10 Proje

(2001-2005 yılları itibarıyle -milyon $)

Projeler 2001 2002 2003 2004 2005 Toplam

1. Çevre Projesi 3 3 3 3 3 15

2. Liman Projesi 3 3 3 3 3 15

3. LAÜ Projesi 3 3 3 3 3 15

4. Altyapı Projesi 3 3 3 3 3 15

5. Narenciye Projesi 2 2 2 2 2 10

6. Turizm Projesi 2 2 2 2 2 10

7. Tarım, hayvancılık ve

Balıkçılık Projesi 1 1 1 1 1 5

8. Hafif Sanayi Projesi 1 1 1 1 1 5

9. Esnaf, Ticaret ve Serbest

Meslek Projesi 1 1 1 1 1 5

10.C.T. Hastahanesi Projesi 1 1 1 1 1 5

Toplam 20 20 20 20 20 100

Sözkonusu projelerin hayata geçirilmesi ve tüm Lefke Kent ve yöresinin el ele, gönül birliği içinde hareket ederek, TC, KKTC, Avrupa Birliği, Uluslararası Örgütler ve ilgili diğer yetkililerle yılmadan, usanmadan temas kurarak yukarıda belirtildiği şekilde projelendirilmeleri sağlanmalıdır. Projeleri hayata geçirilebilirse, Lefke kent ve yöresi 2005 yılının sonunda şimdiki durumunun çok üzerinde bir ekonomik sosyal ve kültürel gelişmişlik düzeyine erişmiş olacaktır.