Lefke Çevre ve Tanıtma Derneği

Lefke Çevre ve Tanıtma Derneği

Environmental Society of Lefka

KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ
LEFKE GEMİKONAĞI VE KARADAĞ YÖRESİNDE
CMC ŞİRKETİNİN İŞLETMİŞ OLDUĞU BAKIR
MADENLERİNİN BÖLGEDE YARATTIĞI
SORUNLARIN DEĞERLENDİRMESİ

Prof. Dr. Aysel Atimtay
Middle East Technical University
Environmental Engineering Department
06531 Ankara TURKEY
Tel: 90-312-210-5879
Fax: 90-312-210-1260
Email: aatimtay@metu.edu.tr

1. Giriş

Lefke yöresinde 1913 yılından bu yana bakır üretim sistemi ile başlayan ve Amerikalı bir firma
(CMC Firması) tarafından yürütülen, kimi zaman yan ürünler olarak CuSO₄ (Bakır sülfat), H₂SO₄
(Sülfürikasit) ve Siyanürliçi yöntemine uygun olarak, altın üretimine yönelik çaışmalar, kontrol düzeninden
çıkması nedeniyle uluslararası bir çevre sorunu olgusunu geliştirmiştir. Adı geçen firmanın rekültivasyonla
ilgili taahütlerine rağmen, 1974 yılındaki Türk Barış Harekatından sonra bu taahütleri yerine getirmeden
yöreyi terk ettiği bilinmektedir. Yöre, önemli bir kıyı ekosistemi durumundadır. Yine bir çok araştırma
raporuna göre bu yörede Arsenik, Baryum, Kadmiyum, Krom, Selen gibi maddelerin yüksek dozda
olduğuna dikkat çekilmektedir. Lefke’de, 1913 yıllarından itibaren maden sektöründeki gelişmelere
rağmen diğer sektörler önemini yitirmiş, özellikle yörenin asıl sektörü tarım gerilemiştir.

Günümüzden 5000 yıl öncesine kadar uzanan bakır madeni işletmeciliği, Kıbrıs’ın önemli bir özelliğidir.
Yöre, Trodos Magmatik kompleksinin içinde bulunmaktadır ve buradaki demir, pirit ve bakır (kalkopirit),
sülfürlü cevherleşme, Trodos yastıkları içerisinde yer almaktadır. Kıbrıs arkeolojik olarak bakır yatağıdır.
Buradaki sülfürlü cevherleşme; pirit, kalkopirit, merkasit, sfalarit, galen, bornit ile masif bakır, çinko, demir
ve kükürt yatakları şeklindedir. CMC firmasıda yörede 1913 yılından itibaren bakır ve altın madeni
işletmeciliği yapmış, 1974 yılında ise, yöreyi işletim süreci sırasında oluşan tüm atıklarla birlikte terk edilmiştir.

Yöredeki kükürt mineralizasyonu, okyanus diplerindeki ısı yüklü akışkanlar (hidrotermal) sayesinde oluşmuştur.
Karadağ yöresindeki “Lefke açık” ve “Karadağ kapalı” rezerv işletmelerindeki ham cevherler ile Gemikonağı
Liman’nındaki kimyasal atıklar, hurda birikintileri, siyanürlü altın üretimi atıkları, bakır flotasyon işletmesinin
yan atıkları, %25-30 kükürt içeren piritli atık havuzları, yörede toprak taban suyu ve deniz kirliliği yanında
yazın aşırı ısınma sonucu oluşan kükürt gazları ve maden tanecikleri nedeniyle hava kirliliği de oluşturmaktadır.
Maden Deresi üzerinde toprak dolgu barajı olarak yapılan Gemikonağı göletinde Prof.Dr. Ümit ERDEM
koordinatörlüğündeki araştırmacıların yaptığı inceleme sonuçları, demir ve bakırlı kükürt ile “pasalar”,
yüzey sularıyla taşınarak içme suyu ve sulama suyu için ağır metal kirliliği ve bunun yanında asidik ortam
oluşturabileceğini göstermiştir.

Yörede yaşanan çevre sorunları aşağıda verilen başlıklar altında toplanabilir:

Terkedilmiş maden sahalarının durumu (Karadağ ve Gemikonağı mevkii) ve çevre üzerine etkileri
Gemikonağı göleti ve kirliliği
Gemikonağı göletinin neden olduğu tarımsal kirlenme
Terkedilmiş CMC bakır zenginleştirme tesislerinin durumu ve yarattığı çevre sorunları.

Konuya İlişkin Önceki İncelemeler:

1970’te Lefke’deki madenden bu bölgenin vejetasyonu üzerine maden tozunun çökmesi
olayı araştırılmış, bir komite kurulmuş ve yaprak tahlilleri yapılmıştır. Sonuçlar, yapraklarda maden
tozu biriktiğini, meyve ve ağaç boyutunda küçülme olduğunu ve meyvenin renk, tat ve diğer özelliklerinin
olumsuz etkilediğini göstermiştir.
6 Haziran 1963 tarihli “Kıbrıs Türk İşçi Birlikleri Federasyonu” yazısına göre; Pnomokonyoz’lardan
Silikozis’lerin arttığı ve tazminat ödemelerinin de buna bağlı olarak %50 arttırıldığı bildirilmiştir.
Lefke Çevre ve Tanıtma Derneğinin 9 Haziran 1999 tarihli yazısında Devlet laboratuvarlarında
yapılan su tahlillerinde (Gemikonağı Göleti’nin suyu) ağır metallerin çok yüksek oranda olduğu ve
bazı örneklerde metal konsantrasyonunun standardın 15-17 katı seviyede yüksek bulunduğu belirtilmiştir.
Bu analizler ektedir (Bknz. Ek-1)

KKTC Devlet Laboratuvarı Müdürlüğü’nün 28.10.1999 tarihli raporunda; Gemikonağı Maden
İşletme Tesislerinden değişik tarihlerde alınan 8 adet bitki örneği ile, CMC tesisleri dışında ve metal
kirlenmesinin olmadığı düşünülen yerlerden alınan 3 adet bitki örneği incelenmiştir. Analiz sonuçları Tablo
1,2 ve 3 de verilmiştir

Lefke Bakır Madenlerinin yarattığı emisyon yüküne sahip bir atık deposundan çevreye
yayılabilecek toksik, kimyasal ve karsinojen ağır metallerin, çevrede yaşayan canlıları hangi
ölçüde etkilediği araştırılmamıştır.

Tablo 1 : Analiz Sonuçları

Örneğin alındığı yer	Örnek	Analiz için alınan Miktar(gr)	Al (mg/kg)	Cr (mg/kg)	Cu (mg/kg)	Fe (mg/kg)	Mn (mg/kg)
CMC Gemikonağı Maden İşletme Tesislerinden Alınıp Getirilen Bitki Örnekleri	Şifa otu 1	2.5770	195.03	15.50	63.72		39.43
	Şifa otu 2	2.7391	185.28	16.53	75.32		38.92
	Pire otu 1	2.3499	207.41	3.24	77.28		27.55
	Pire otu 2	2.3497	213.01	10.42	58.60		32.14
	Gabbar 1	3.3694	48.79	0.79	7.13	70.04
	Gabbar 2	3.5786	43.59	0.65	7.37	60.58	28.11
	Ayrelli 1	2.3219	44.02	1.02	3.34		8.66
	Ayrelli 2	2.2342	43.13	0.86	3.90		9.38
	Akasya 1	2.3048	115.80	1.25	11.34	96.93	43.65
	Akasya 2	2.3749	89.39	1.20	11.26	96.68	43.24
	Ayrık otu1	2.0807	149.71	2.11	6.07	164.51	63.44
	Ayrık otu2	2.1228	204.02	3.26	46.17	164.83	42.91
	Kuzu otu 1	2.0349	234.56	6.51	5.32	163.74	69.14
	Kuzu otu 2	2.0045	391.47	2.87	9.14	226.29	69.99
	Çatırez 1	2.0403	64.11	1.33	0.42	52.10	12.86
	Çatırez 2	2.0178	63.14	2.25	17.55	180.74	17.44

Temiz olduğu Düşünülen Yerlerden Alınan Bitki Örnekleri	Şifa otu 1	2.3119	618.11	32.05	7.43	0.33	14.78
	Şifa otu 2	2.3905	648.82	22.40	10.57	0.26	9.54
	Pire otu 1	1.9515	67.38	1.04	3.99	176.33	7.35
	Pire otu 2	2.4124	121.99	1.37	4.39	102.84	7.68
	Gabbar 1	2.3339	82.95	0.89	5.49	82.99	11.48
	Gabbar 2	2.7112	70.49	0.66	4.74	77.42	9.93

(Kaynak: KKTC Devlet Labratuarı Müdürlüğü’nün 28.10.1999 tarihli raporu, Halil Çağnan, Radyasyon ve Çevre Analizleri Şube Md.)

Tablo 2 : Yapraklarda Karsinojen Ağır Metaller Topraklarda Karsinojen Ağır Metaller

Örnekleme Yeri ve Bitki Çeşidi	Zn (ppm)	Cr (ppm)	Cd (ppm)	Pb (ppm)	Ni (ppm)	Derinlik,m	Zn (ppm)	Cr (ppm)	Cd (ppm)	Pb (ppm)
Azer Baycan						0-10	217.5	11.3	1.17	16.3
Mandalin yaprağı	15.0	6.0	0.90	14.5	5.3	10-28	132.5	9.2	1.02	12.5
Altan Öksüz						0-14	92.5	11.5	0.93	45.0
Portakal yaprağı	10.0	26.0	0.95	16.0	4.9	14-40	92.5	20.3	1.12	23.8
Mehmet Özakdenizli						0-14	87.5	25.9	1.07	22.5
Fasulye yaprağı	27.0	2.0	0.48	22.5	5.3	14-33	80.0	4.5	0.78	11.3
Özdemir Şanlıdağ						0-14	67.5	22.3	1.76	27.5
Lahana yaprağı	17.0	4.0	0.55	7.3	3.5	14-32	55.5	2.3	1.85	26.3

Ölçümler; E.Ü. Ziraat Fakültesi Toprak Bölümünde, Prof.Dr. Ünal ALTINBAŞ’ın 2 Mart 1999 tarihinde
gerçekleştirdiği analizlerdir.

Karsinojen Ağır Metal Türü

Atık Havuzunda ölçülen miktar^*

ppm

Atıkta izin verilen miktar

ppm

İçme suyunda izin verilen

ppm

Balıkta izin verilen

ppm

Sulama suyunda izin verilen

ppm

Kumlu Toprak Killi Toprak

İçme suyuna karışarak veya balıklara ulaşarak, topluma ulaşması halinde insandaki kronik maruziyetin etkileri

KADMİYUM

range:1.0-1.5

ortalama:1.2

1.0

0.01

0.1

0.05

Akciğer kanseri, Üreme sistemi Kanseri, Prostat Kanseri, Boşaltım Sistemi Kanseri, Böbrek yetmezliği ve Anfizem, Üremi, Kemiklerde sık kırılma

KURŞUN

range:11.3-82.8

ortalama: 34.8

5.0

0.05

0.5

0.2

Akciğer, Mide-Bağırsak ve Böbrek Kanserleri, Beyin dokusu harabiyeti, Göz, Böbrek, Kas ve Eklem Bozuklukları, Düşük Doğumlar.

KROM

range:9.5-59.6

ortalama:32.2

5.0

0.05

0.5

Sindirim Sistemi Kanseri

ÇİNKO

range:43-110

ortalama:77.8

5.0

Tüm Organları Tutan Kanserler, Çeşitli deri hastalıkları, Nefes yollarında tahriş ve Zatürre.

ARSENİK

Bakılmadı

5.0

0.01

Deri, Akciğer, Kan ve Lenf Sistemi Kanseri, Kansızlık, Kalp Hastalığı, Siroz, Böbrek harabiyeti, Doğum anomileri.

CİVA

Bakılmadı

0.2

0.001

0.05

0.5

İnsanda kesinleşmemekle beraber deney hayvanlarında kanserler, Solunum güçlüğü, Parkinson, Akciğer Ödemi, Hafıza Kaybı, Üremi, Kanamalar.

-5-
Tablo 3: Lefke Madeninin Atık Havuzunda Bulunan ve Bulunması Söz Konusu Olan Bazı
Karsinojen Ağır Metallerin Sağlık İlişkisi

^*Ölçümler; E.Ü. Ziraat Fakültesi Toprak Bölümünde, Prof.Dr. Ünal ALTINBAŞ’ın 2 Mart 1999 tarihinde gerçekleştirdiği analizlerdir.

Analiz sonuçlarından görüldüğü gibi, karsinojen ağır metal grubunda yer alan metallerden yalnız krom elementi
araştırılmış olup, kontamine bölgedeki şifa otu ve pire otu örnekleri ile temiz olması gereken uzak
bölgeden alınan şifa otu örneklerindeki krom miktarının çok yüksek bulunduğu belirlenmiştir.
Bitkilerde kümelenen ağır metaller, bu bitkileri doğrudan yiyen insanlara geçebildiği gibi,
bu bitkileri yiyen hayvanların et ve süt ürünleri vasıtası ile insanlara geçebilmektedir.

Yörede Yaşanan Başlıca Sorunlar

A. TERKEDİLMİŞ MADEN SAHALARININ DURUMU
(KARADAĞ VE GEMİKONAĞI MEVKİİ) VE ÇEVRE ÜZERİNE ETKİLERİ

Karadağ mevkiinde bulunan maden sahasında açık ocak ve yeraltı madenciliği, Maden Deresi
sahasında ise yeraltı madenciliği yapılmıştır. Oluşan maden atıkları yöredeki dere yataklarına dökülmüştür.
11 Temmuz 1996 tarih ve KTMMOB 96/37/25 sayılı rapora göre bu atıklar yaklaşık 2 milyon ton olup,
%0,4 bakır ile %8 kükürt içeren düşük tenörlü cevher yığınlarıdır.

İşletmeye açılmış olan maden sahaları ile malzeme stok ve atık depolama alanlarından yağmur suyu
ile su drenajı meydana gelmektedir. Bu sahalarda yoğun olarak bulunan minareller (pirit, kalkopirit, galena vs.)
yağmur suyu ve havanın oksijeni ile reaksiyona girerek asidik ortamlar oluşturmakta ve
minerallerce kirlenmiş olan sular yüzeysel akışa geçerek su toplama havzalarına taşınmakta
veya doğrudan yeraltı sularına karışmaktadır. Asit Drenajı, bölgede bulunan sulardaki metalik
iyonların artmasına ve toksik özelliklerin belirginleşmesine yol açmaktadır. Nitekim Gemikonağı Göleti’nden,
su kuyularından ve yüzeysel sulardan alınan numunelerin analiz sonuçları bunu doğrulamaktadır.
1999 yılında Devlet Laboratuvarı analiz sonuçları Tablo 4 de verilmiştir. Su Kirliliği Kontrol
Yönetmeliğine göre (1988) gölet dip-savak’tan alınan numunelerde Al, Cu, Fe ve
Mn konsantrasyonları çok yüksektir ve su kalitesini III ve IV. sınıf su kalitesi sınıfına koymak gerekmektedir.

Tablo 4 : Devlet Laboratuvarı Analizleri

Al m g/L	As m g/L		Cr m g/L		Cu m g/L	Fe m g/L		Mn m g/L
17/0.2/1999		Gölet-uç nokta	181.3	yok		yok	59.8		68.9	96.8
		Gölet-dip savak	4227.0	yok		yok	2017.0		2654.0	1394.0
0.1/03/1999		Gölet-uç nokta	179.9	yok		yok	334.3		41.8	196.0
		Gölet-dip savak	6747.0	yok		yok	3484.0		3479.0	1541.0
01/04/1999		Gölet-uç nokta	35.4	yok		yok	19.4		21.7	<10
		Gölet-dip savak	10340.0	yok		yok	3713.0		920.5	1268.0

Devlet Laboratuvarı Analizleri (1999)

:IV.kalite
:III. Kalite (SKKY, 1988)

B. GEMİKONAĞI GÖLETİ VE KİRLİLİĞİ

Maden deresine ait beslenme alanı üzerinde yer alan ve maden istihsal sahasında bulunan
Gemikonağı8 Göleti, 1994 yılında tamamlanmıştır. Tarımsal sulama amacıyla üretilmiş olan
Gemikonağı Göleti’nin su toplama kapasitesi 4 milyon m³ tür. Sulama sahası ise 130 hektar
olarak planlanmıştır. Göleti çevreleyen yamaçlarda maden atıkları bulunmaktadır. Göletin
menbaında 2 adet su kuyusu bulunmaktadır. Önceleri Lefke’nin içme amaçlı su gereksiniminin
karşılandığı bu kuyular, asit drenajı etkisiyle gölette meydana gelen kirlenmenin bu kuyuları da
etkileyeceği düşüncesi ile tarımsal amaçla kullanılmaya başlanmıştır.

KTMMOB’nin 23-24 Şubat 1995 tarihinde düzenlediği “2.Su Kongresi”nde Doç.Dr.Hüseyin
GÖKÇEKUŞ’un sunduğu bildiride göletin durumu ve yörede yaşanmakta olan asit drenajı çarpıcı
olarak ortaya konmuştur. Bu dönemde Trodos Offiyolit kompleksinden beslenen derelerden,
mineralce zengin birikinti sularından ve Gemikonağı Göleti’nden toplam 17 su numunesi alınmıştır.
Analiz sonuçları Tablo 5 de verilmiştir.

Tablo 5 : Su örneklerine ait kimyasal analiz sonuçları (1/12/1994)

Örnek no		Lokasyon İsmi	PH	2E.1 m s/cm	Cl ppm	SO₄ ppm	CO₃ ppm	HCO₃ ppm	NO₃ ppm	Na ppm	Ca ppm	Mg ppm	K ppm	Boron ppm	Cu ppm	Zn ppm	Ni ppm	Fe ppm
1	01/12/94	Yeşilırmak dersi	6.96	823	95	92	*	262	16	122	30	27	5.60	-	*	*	*	*
2	01/12/94	İçmesuyu kuyusu	7.15	492	40	72	*	196	3	32	45	27	0.30	-	*	0.05	*	0.08
3