Toplumsal boyutları ile CMC’nin 60 yılı -1

Enver Bıldır

Yençağ

 31/1/2003

  Sömürgeler Sömürülmek İçin Vardır

   Kıbrıs tarihinin bilinen ilk yazılı belgeleri, Kıbrıs’tan, Mısır’a gönderilen bakır madenleri konusundadır. Kıbrıs adının Bakır’dan mı geldiği ( Cyprus-copper) yoksa bakırın mı ismini Kıbrıs’tan aldığı birçok kez tartışılmıştır. Hangisi doğru olursa olsun ( hatta ikisi de yanlış bile olsa), Kıbrıs ile bakır arasındaki ilişki, isim benzerliğinden ötede anlamlar taşımaktadır.

   Kıbrıs’ın sahip olduğu madenler ile özdeşleşmesi, tarihinin önemli bölümünde çevresindeki sömürgeci devletler tarafından istila edilmesine yol açmıştır. İ.Ö 15 yüzyıldan itibaren Mısır’a, birkısmını bakır olarak haraç ödeyen Kıbrıs, Mısır egemenliğinin son yıllarında (İ.Ö.12 yy. ortası) Yunan site devletleri tarafından kolonileştirilmeye başlanır. Kıbrıs’ta kurulan ilk Yunan kolonisi olan Aepia[1], Lefke’nin 3 kilometre batısına askeri bir kent olarak Atinalı’lar tarafından kurulur. Aepia’nın amacı Lefke bölgesindeki bakır madenlerini ele geçirmekti. Amacına ulaşan Aepia’nın üretimi artırması bu kez Hititler’i Kıbrıs’a çeker. İ.Ö.1220’den sonra başlayan Hitit işgalinin ana hedefi Kıbrıs’ın bakırı idi. İ.Ö. 12-9 yüzyılları kaplayan “karanlık dönemin” sonunda Kıbrıs’ın hakimi Fenikeliler idi. Fenikeli’ler ticaret yollarını kolonileştirirken, tek istisnaları Kıbrıs idi. Maden üretimi için ele geçirdikleri Kıbrıs’ta yaklaşık 300 yıl egemenliklerini sürdürürler. Fenike egemenliğinin son döneminde Aepia yeniden tarih sahnesine çıkar. Lefke ve Solya vadilerini tekrar ele geçiren kent, sahip olduğu doğal zenginlik sayesinde Kıbrıs’ın ikinci büyük kenti haline gelir. Bundan sonra sırada Asur, tekrar Mısır, Pers ve Ptoleme işgalleri yaşanır. Aepia ve onun devamı Soli, Kıbrıs’ın en önemli bakır yataklarının sahibi olarak varlığını hep sürdürür. Kıbrıs’ın bu asi kenti sık sık ayaklanır, ayaklanmalar örgütler ama kimse ondan kurtulmak için onu yok etmeyi düşünmez. Köleleri maden ocaklarında çalıştırma, madeni işletme ve işlemeyi bilen bu halk, Kıbrıs’ın en önemli insan sermayesi idi. 

   Ülkemizin bir sonraki hakimi Roma İmparatorluğu, tarihin en acımasız köleci-sömürgeci devleti idi. Köleleştirilmiş binlerce insan maden ocaklarına yığılırken, Kıbrıs’ın bakırı ününe ün katıyordu.

    Roma’dan sonra artık Kıbrısta maden ocakları işletilmez ama Kıbrıs’ın çilesi bu kadarla bitmeyecekti.  Kıbrıslılar’ın başlarının belası durumundaki bakır madenleri kapandıktan sonra da Kıbrıs’ın sömürge statüsünde değişiklik olmaz. Roma İmparatorluğu ikiye bölünüp yıkılırken, Kıbrıs, İmparatorluğun doğu kanadı olan Bizanslılar’ın elinde kalır. Kıbrıs’tan elde edilebilecek gelir azalmıştı ama hala daha ada üzerinde emeği sömürülebilecek hatrı sayılır insan potansiyeli vardı. 7,000 altın haraca bağlanan Kıbrıslı’lar  bu vergiyi ödeme kaygısı ile yaşamlarını sürdürmeye çalışırken, çevre ülkelerin haraç kavgalarının hedefi olmaya devam ederler. Araplarla, Bizanlılar arasında 300 yıl süren haraç kavgası, Kıbrısı yaşanmaz hale getirirken, Kıbrıslılar’ın “rahat” bırakıldığı tek dönem haracın iki devlet arasında ortak bölüşüldüğü 3 yıllık kısa bir süredir.

    Kıbrıs’ın sömürge statüsü Bizans’tan sonra da devam eder, ada birçok kez geliri için satılır. Çoğu zaman stratejik nedenler ön plana çıksa da, her gelen sömürgeci adada bir gelir fazlası yaratacak kaynağı her zaman bulur.  Kıbrıs, tarihi boyunca çoğu zaman stratejik sömürge olmaktan çok kaynakları sömürülen bir ülke olmuştur. Anadolu, Ortadoğu ve Avrupa kıtasında kurulan hemen tüm büyük devletleri Kıbrıs adasına çeken çoğu zaman ülkemizin doğal kaynakları ve haraç potansiyeli olmuştur. Eğer Kıbrıs adası  çorak topraklarında çiftçilik yapmaya çalışan küçük çiftlikler, bomboş bozkırlarında kıt kanaat geçinebilen çobanlardan başka bir şeye sahip olmasaydı, bu ada’ya, keçi çalıp, çanak çömlek yağmalamaktan başka derdi olmayan üç beş ipten, kazıktan kaçmış korsandan başka kimse gelmezdi.

  Kıbrıslılar’ın kendi ülkelerine sahip çıkma mücadelesi verdikleri bu dönemde, örneğin petrol gibi emperyalist tekelleri ülkemize çekecek doğal kaynaklara sahip olmayışımız büyük bir şans.

  Bu yazının bundan sonraki bölümünde, İngilizlerin sömürgecilik politikaları sonucunda ülkemize gelen Amerikan sermayesinin bir kolu olan CMC’nin, sadece dünyanın en büyük çevre sorunlarından birine neden olmakla kalmayıp ayni zamanda siyasal ve toplumsal yapımız üzerinde de derin yaralar açtığını, yakın tarihimizdeki kirlilikte de önemli katkısı bulunduğunu göstermeye çalışacaktır.   

Yeniden Madencilik

   CMC’nin Kıbrıs’taki ilk yıllarında iş alabilmek için sıra bekleyen Kıbrıslı’ları CMC yöneticileri aç kalabalık olarak tanımlıyordu.

   Osmanlı yönetiminden sonra adaya hakim olan İngiliz Sömürge idaresi döneminde de Kıbrıslılar’ın yoksul yaşamında olumlu yönde değişen birşey olmamıştı. Birçok kaynak vergilendirme açısından İngiliz sömürgecilerin, Osmanlı idaresinden daha acımasız bir yönetim kurduğunu belirtmektedir.

   Batılı rasyonel yöneticiler, Osmanlı vergilerinin “unutulup” toplanmayanlarını dahi gündeme getirirken, vergilendirmenin ötesinde Kıbrıs’taki yönetimin ihtiyaçlarını karşılayacak yeni kaynakların peşine de düşmüşlerdi.

   Dünyaya uygarlık taşıyıcıları oldukları propagandası ile yayılan batılı sömürgeciler, Kıbrıs’ta daha ilk andan itibaren iki önemli politikayı yürürlüğe koyarlar. Bunlardan birincisi, ünlü “böl ve yönet” politikalarına uygun olarak adadaki iki halkın bölünmüşlüğü esasına dayanan bir yönetim kurmak, ikincisi ise tüm değerlerin paraya çevrilebileceği etkin bir ekonomi yönetimi oluşturmaktı.

   Kıbrıs, “uygarlık taşıyıcılarının”sömürgesi olmanın bedelini daha ilk andan itibaren ödemeye başlar. Önce, Kıbrıs’ta bolca bulunan tarihi eserler satılığa çıkarılır. Kıbrıslı’ların zaman zaman kendi aralarında kavga etmeyi bırakıp bu talana karşı birleşmeleri, mecliste biçok kez bu sömürüyü meşrulaştıracak yasaları engellemeleri de fayda vermez ve bu çirkin ticaret devam eder[2].

   Ama, İngilizler açısından Kıbrıs’tan elde edilebilecek en önemli gelir kaynağı doğal zenginliklerdi. Osmanlılar döneminde etkin bir şekilde işletilmeyen doğal kaynaklar, İngiliz yönetiminin daha ilk günlerinden itibaren gündeme getirilir. 

      1878 yılında Kıbrıs’ı işgal eden İngilizler, 1882 de ilk bakır madeni ocağını Limni’de işletmeye açarlar. Limni’den sonra başta Kalavason, Mitsero, Mathiati, Skouriotissa, Ablıç ve Karadağ madenleri olmak üzere 30 dan fazla yerde bakır madeni ocakları açılır[3]. Bazı hesaplamalara göre CMC’nin çıkardığı birinci sınıf madenin miktarı 15,000,000 ton dur. Bu miktar % 4.2 bakır, % 48 kükürt içermektedir. 20 yüzyıl boyunca Kıbrıs’tan ihraç edilen bakır madeni (Konsantrasyonları) yaklaşık 30,000,000 ton olarak hesaplanmaktadır[4]. 1904 yılında ise, bakır madenleri gibi antik çağlardan beridir bilinen asbest madenlerinin yerleri de tespit edilip işletmeye açılmıştı. 1927 yılında Kıbrıs’ın 6 limanından (Mağusa, Baf, Limasol, Larnaka, Lefke ve Girne) yapılan  toplam £1,523,596 dış satımın £207,562 asbestos ve £196,819 pirit idi. Bu iki madenin toplam değeri dış satımın dörtte birini aşıyordu[5]. 1930 yılından sonra asbest üretimi azalırken, onun yerini hızla CMC tarafından üretilen bakır ve pirit madenleri almaya başlamıştı.

    Çeşitli boya taşları (terra umbra ve terra verta), manganez, krom, mermer, asbest, kükürt, altın madeni ve sarı maden isimleri altında satılan[6]; altın, gümüş ve selenyum, pirit içerisinde çeşitli oranlarda bakır demir ve daha birçok mineralin dış satım içerisindeki oranı gittikçe artırmaya başlamıştı. 1929 bunalımından sonra dünya ticareti hızla gerilemesine rağmen, Kıbrıs’taki maden üretimi kısa zamanda eski seviyesine ulaşır ve 1934 yılında toplam maden üretimi £359,263 olarak gerçekleşir[7]. 1938 yılında bu miktar £1,495,112 ulaşmıştı[8]. 2 dünya savaşı boyunca duran maden üretimi savaştan sonra yeniden, bu kez eskisinden de daha yoğun bir şekilde başlar ve uzun yıllar Kıbrıs’ın dış satımının yarısını oluştumaya devam eder. 1967-68 yıllarında CMC deki üretim gerilerken, Kıbrıs’ın toplam dış satımının üçte birini madenler oluşturmaya devam ediyordu[9].